رمان "ماجرا های آرش"

 

 

" محصول دید عاطفی و انسانی دکتر پروین پژواک"

 

 

نوشتهء: رازق مامون

 

 

شاید سال 1369 خورشیدی بود که من دست نویس جلد اول رمان "ماجرا های آرش" را خواندم. پیش از آن نیز به اثر لطف دوست گرامی ام  پروین پژواک  فرصتی دست داده بود تا دست نویس های پیش از چاپ داستان های کوتاه، شفاف و شیرین وی را بخوانم.

نیمهء دوم سالهای شصت خورشیدی با دگرگونیهای دراماتیک، عمیق و گشایش پنجره های امید به سوی یک دوره آزادی های رسانه یی و آفرینش های ادبی همراه بود. شکست دگماتیزم حزبی و روشهای توتالیتری، بخشی از رهبری حزب حاکم دموکراتیک خلق را به سوی فضای جدیدی کشانید که مشخصهء عمده آن عقب نشینی از مواضع گذشته و گذشت های سیاسی دلهره آور بود. اما به نظر میرسد که تب رمان نگاری نزدیک به شیوه های امروزینه- دربطن سالهای جنگ وهیاهو، حتی از اوایل سالهای دههء شصت در افغانستان، به جان حلقه کوچکی از داستان پردازان کشور پیچیده بود که نخستین نمونه های نوع تحزبی این نمونه ها رمان های "تلاش" از حسین فخری  و "فرار از تاریکی" نوشتهء اسدالله حبیب بود.

پیش از آن، رمان گونه های "نقش ها وپندارها" نوشتهء رهنورد زریاب و "درکشوری دیگر" نوشته سپوژمی زریاب، قلمرو بالنسبه فراختری را درزمینهء داستان نگاری به وجود آورده بودند.

  درین سالها کار آفرینش رمان بلند "کوچه ما" به قلم دکتر اکرم عثمان آغاز شده و بحث رمان درمجامع روشنفکری و حلقهء کوچک داستان نویسان تازه کار و سابقه کار، آرام آرام  گرم شده میرفت. اما این حرکت که از ابتداء نیز با فرازونشیب های ناشی ازجو سیاسی درکشور همراه  بود، نتوانست دریک مسیر طبیعی ادامه یابد . تکانه های ناگهانی سیاسی و  واژگونی حاکمیت  ها یکی پی دیگر، هنررمان نگاری را درروند زیرو رو شدن های اجتماعی و پراکنده گی جمیعت های شهری، به شکل یک حلقه مفقوده درآورد. اما این پدیده هرگز ناپدید نشد و در سرزمین های  هجرت نگاه موشکافانه خود را از درد ها و آلام انسانی برنگرفت. هرچند دگرگونیهای گیچ  کننده ، بیجا شدن های بزرگ،  شکست ایده آل های روشنفکرانه، روند جنینی دریافت های نو در داستان نگاری را که درشکل گیری برداشت ها و امیدهای جدید درسالهای نیمه دوم دهه شصت موثر افتاده بود، آهسته کرد و هنر وفرهنگ به طور کل، رخت مهاجرت بربست و قشرکوچکی از نویسنده گان و داستان نویسان به اقصا نقاط دنیا پراکنده شدند، نویسنده گان افغانستان به این نکته وقوف یافته اند که رمان نویسی افغانستان اگربا اراده و قدرت خلاقه و"حرفه ای" آفریننده گان درهم بیامیزد، ظرفیت های بالقوه یی درخود دارد تا عالی ترین شهکار های هنر روایتی را به دنیا عرضه کند. با  این حال واقعیت این است که سرنوشت داستان نویسی هنوزهم  درگرو حوادث سیاسی و فروپاشی نظام  اجتماعی باقی مانده است.

روشن است که  درسالهای بحران، هنر روایتی، به همت چند چهره انگشت شمار، به شکل جزیره های جدا از هم به حیات خود ادامه داده اما  منظومه فرهنگیی که این ژانر ادبی را درخود پناه بدهد، به وجود نیامده است. تازه این که دروضعیت حاضر، داستان نویسی درادبیات افغانستان همچنان مستأصل،کم توان و با غنای اندک؛ و ناتوان از به کار گیری خمیره های تجربی انسانی عمیق، پس از فروپاشی طالبان درموج گیچ کنندهء بازار آزاد و دموکراسی و تلاش های دروغین فرو رفته است.

اما جالب این است که رمان "ماجرا های آرش" محصول دید عاطفی و انسانی دکتر پروین پژواک، علی بحران وناباوری و اضطراب دایم اجتماعی، با فضای پر امید و تلاش های سازنده بافت خورده است. این رمان آوانی آفریده شد که دوره چهارچوب اندیشی درهم شکسته و مطبوعات بالنسبه آزاد درآخرین سالهای دهه شصت خورشیدی به فعالیت آغازکرده بودند. تا جایی که من اطلاع دارم، این رمان نخستین رمانی است که از حیث  ترکیب،زمان،قواعد امروزی و بافتاری خوش روایتی وارد ادبیات افغانستان شد. هرچند عناصرساختاری این رمان، با رمان "توم سایر" مارک تواین امریکایی همسانی هایی دارد، اما با توجه به زبان روایتی آمیخته با تکلف "توم سایر" فضا و دید انسانی و "مادرانه " نهفته درین رمان، به مراتب، ظریف تر وشفاف تر از عواطف و احساسات جاری در رمان "توم سایر" است. آموزه های تجربی نویسنده در شناخت روح کودکان و مایه های اکتسابی وی دردانشکده طب کابل درخصوص شخصیت کودکان، سبب شده است تا روح ملایم ،  موزون و سنجیده شده یی درکالبد ساختاری رمان به حرکت درآید.نظام درونی شخصیت و گره گاه های ذاتی درمسیر روایت حوادث رمان، نوع ویژه یی از تاثیر درازمدت را به روح خواننده هدیه میدهد. مطالعهء این رمان قبل از آن که  برای کودکان، جاذبهء جادویی بیافریند، جوانان وبزرگسالان را افسون میکند. درین رمان، زبان روایتی به طور عجیبی از سوی نویسنده، رام و ملایم گشته و به یک پدیده دست آموز و سربه راه مبدل شده است. درزمینه ادبیات کودکان و نوشتن برای کودکان درکشور، تلاش های درحد طرح واندرز، آن هم  از سوی بزرگسالان انجام گرفته است.اما ماجرا های آرش نخستین آفریده داستانی درقالب رمان  است که خواننده گمان میبرد که یک کودک عجیب وهوشمند آن را روایت کرده و چه شیرین روایت کرده است!   

موارد مشخص و رنگین از جنس نکته های سحار ادبی و ترکیب های توصیفی وده ها حادثه یی از نوع سخن آرایی، درین رمان هست که برشمردن آن را در حریم این آویزه واجب  نمیدانم و شما را به خوان اصلی موهبت های عاطفی وانسانی ماجرا های آرش دعوت میکنم.

 

رزاق مأمون کابل  میزان 1385 خورشیدی

 

 

رمان                      صفحهء نخست / پروين پژواك               بالای صفحه

Copyright Hozhaber.com